Mouros e mouras
1.introducción
As lendas de mouros e mouras permítennos
construir un discurso simbólico entre o pasado e presente, permítennos dar
explicacións a aquelas cousas que non coñecemos ou se perden no tempo, son un alicerce fundamental da nosa identidade
como pobo e da nosa cultura tradicional.
As lendas, que durante décadas pasaron de
xeración en xeración a través de relatos contados nas noites de inverno nas
lareiras das cociñas servían para dotar
de significado as pegadas do pasado que se perde na noite dos tempos ou para
diferenciar o feito polo home do feito pola naturaza, hoxe esmorecen nunha época na que as lendas carecen
de importancia e só se presta atención ao escaparate virtual da modernidade.
Fagamos un repaso destas lendas a través
destas liñas:
2.
Orixe das lendas
Parece ser que o a lenda máis antiga
referenciada en texto escrito aparece no “Recuento
de las Casas Antiguas del Reino de Galicia” de Vasco de Aponte (s. XVI),
unha lenda nobiliaria relacionada coa Casa dos Moscoso:
“Este Álvaro Pérez duró poco y, según fama, entrando
en la coba da Coruja a buscar un gran tesoro por consejo de un freire que era
gran nigromante, y llevando consigo treinta escuderos y peones muy enforçados,
y ante ellos muchas achas encendidas y troncones muy grandes de roble y cordas
longas amarradas en la entrada de la coba con estacas, y la gente bien armada,
y entrando por la coba adentro, hallaron aves tan grandes que les daban muy
grandes golpes en las caras, y anduvieron asta llegar a un gran río caudal, y
vieron del otro cabo dél gentes estrañas, fermosas, ricamente vestidas, tañendo
instrumentos y viendo grandes tesoros. Pero tubieron tan gran miedo al río que
no lo osaron pasar; y todos de un acuerdo dieron vuelta, más el freyre deçía:
“Adelante, adelante, que no es nada”. Y ellos no lo quisieron creer. Y entonces
salió tan grande viento que les apagó las achas. Y en tan buen día, quando se
pudieron salir, dio por ellos un aire emponçoñado que no salieron del año con
vida, y el freyre luego perdió la vista de los ojos” (Vasco de Aponte, 207).
Hai quen ve a referencia máis antiga no Codex Calixtinus cando di que: «A terra dos galegos é rica en ouro e prata, e en tecidos e peles
silvestres e noutras riquezas e, sobre todo, en tesouros sarracenos» no que
unha mala interpretación e traducción literal fai que se mesturen os “nosos
mouros” cos “sarracenos”; aínda hoxe é frecuente que se confundan mouros galegos con
sarracenos musulmáns.
3.Mouros
Os Mouros son considerados nas lendas como os antigos
poboadores do noso territorio que viven en lugares nos que as persoas non
poderiamos vivir, por exemplo baixo terra; en Vilacaíz (O Saviñao) hai que ter
coidado ó traballar as terras en certos sitios, non se pode afondar moito,
porque as casas dos mouros están debaixo e tropezan as ferramentas nos
tellados, por eso algunha vez os mouros lles berran ós labregos: «Ai hom cerra o arado, non ares tan fondo
que me destellas a casa»
Saen de noite porque viven doutro modo que os cristiáns e
dormen de día, procurando non ser vistos por ninguén. Viven en grandes palacios
e se algúen quere oilos cando están de festa teñen que ir ás 12 ou 1 da noite
do sábado e óense tocar campaíñas moi fortes, operación que fan os homes,
mentras as mulleres cantan coma os anxos.(Castro de Illón, O Saviñao)
No castro hai grandes habitacións moi luxosas, co teito sostido
por vigas de ferro, de metal e ata de ouro”(castro
de Abuime,O Saviñao)
Realizan actividades comúns ós campesinos como
cociñar, tender a roupa ou críar gando, galiñas ou porcos; agora ben, os seus
obxectos cotiáns como grades, arados, ou carros son de ouro
“Cerca
do castro hai unha pia nunha pena que din era onde os mouros levaban a beber ós
cabalos,deixando impresas as ferraduras na superficie”( castro de Abuime,O
Saviñao)
“Os moros viven no castro
por baixo da terra.As xentes venos sair ás veces por buratos e van facer
compras á feira de Ferreira…” (Castro de
Ferreira,Pantón)
Aparecen como
construtores de castros e donos de grandes riquezas e fabulosos tesouros, tenden enormes cadeas de
ouro que unen castros ou unen un castro e un río ou un monte. Tamén calquera
construción ou ruína de orixe descoñecida, penedo que non pareza natural ou que
non se sabe quen o fixo é cousa de mouros.
No castro da
Orxaínza(O Saviñao), por exemplo, un veciño conta como un home pasaba preto do
castro e atopou un baúl no camiño; quixo levalo para sua casa pero non tivo
forza para movelo e foi á casa buscar quen lle axudara; ó chegaren de novo ao castro
o baúl tiña desaparecido.
Do castro de
Castillón (Pantón) cóntase que saía unha
cadea de ouro que chegaba a unha fonte con un nome que comezaba por A e que
pasaba tamén por un camiño donde o rodar de carros tiña que chegar a rozala.
Ademáis no castro hai moitas riquezas soterradas, trouxéronas os do castro de
Guítara, que estiveron un mes carrexando tesouros a lomo de camelo.
Higinio Otero
relatou que desde o castro de Santa
Mariña (pantón) ao de Guítara hai un camiño subterráneo,pero ten unha porta que
non se pode abrir por estar pechada con unha reixa de ferro
En tempos,
Emillio da Pousada contaba que tamén no
Castro da Pousada (O Saviñao) sae unha cadea de ouro que pasaba por onde vai a
carretera;parece que se ía descubrir pronto porque xa rozaban nela as rodas dos
carros.Ao lado da cadea estaba un pote con fume de alquitrán que ao tocarlle
encendía todo en lume.
Un dos castros
máis chamativos en canto a riqueza parece que é o castro de Morgadán ou
Morgade, en Carballedo, xa que facendo referencia á súa grandeza dise:
“Castro Morgadán
Ten vintecinco á súa man
Soio o da Madanela
LLe dá po-la barbadela”
Entre o castro de Morgade e o de Santa Adega hai tres trabes, unha
de ouro outra de prata ae outra de alquitrán, que está no medio das dúas. O que
lle toque a esta derradeira more abrasadao
Os mouros fan
tratos coa xente pedindo favores que pagan con tesouros a cambio do cumprimento dun trato e do
silencio da persoa; trato que a persoa non adoita cumprir polo que terá un
castigo ou desgraza.
Algo así pasou
no castro de Freán (O Saviñao), uns
mouros deron a unha moza unha cesta chea de moedas de ouro dicíndolle que calara
ben o caso; pero falou e as moedas convertéronse en carbóns.
Cerca do Castro
de Felón (O Saviñao) vivía unha familia
que tiña tratos cos mouros, quenes lles mantiñan os porcos e ao chegar a
matanza pedíanlles a proba e os donos dábanlle o entrecostillar.
Soen aparecen en
zonas non habitadas, lugares que son visitados polo campesiño cando vai recoller leña, toxo, pedra, ou cando leva o
gando a pacer; en lugares naturais que parecen feitos ou construídos por alguén
como as pedras cabaleiradas, as marmitas de xigante, os pozos, os penedos figurativos,
etc.
2. As mouras
As mouras (donas,
damas, señoras, señoritas, raíñas)son mulleres encantadas de enorme beleza
resaltada polo seu cabelo roxo, rubio ou louro, a súa pel branca e as súas
meixelas rosadas.
Viven en fontes,
pozas, penedos, castros, mámoas ou en formacións naturais peculiares.
Hai autores que
sosteñen que a figura da moura é anterior á dos mouros e que conserva trazos que a relacionan coas
antigas deidades femininas vinculadas á natureza ou ó destino.
Outros que
aprimeira referencia é no s. XVI, Julián Íñiguez de Medrano na súa obra "La Silva curiosa", cóntanos a lenda de
Orcabella e o seu sepulcro situado no alto do monte San Guillerme, lenda que referencia o mito da moura asociada a un megalito.
E outros din que
a primeira mención ás mouras é a de Vázquez de Orxas, a comezos do s. XVII,
referente a un preito que mantivo cuns veciños pola propiedade dunha mámoa, na
que segundo testemuñaban vivía unha moura de pelo roxo e grandes riquezas.
Son seres
sensuais, sedutores de grandes riquezas
e xoias con forza sobrehumana aparecendo en moitas ocasións como construtoras
de megalitos e pedras figurativas que levan sobre as súas cabezas.
Aparécense a
unha persoa, pídelle un favor e dálle en agradecemento un presente, xeralmente
de ouro, a cambio de gardar un segredo ou a non ver o regalo ata chegar a casa.
No castro de
Regueiral (S. Vitorio-O Saviñao) está
cerca a Peneda da Águia que ten un gran burato onde adoitaba poñerse unha moura, un día pediulle a unha nena que lle peinase a cabeza e despois de facerlle
canto lle tiña mandado encheulle o mantelo de cousas pero sinaloulle como
condición que non as mirara ata chegar á casa. A nena non fixo caso da
condición e tirou o que levaba porque era unha grande cantidade de carbóns. Ao
chegar á casa un carbón que quedara na doblez do mantelo transformárase en moeda
de ouro. Entón a nena quixo volver xunto da moura pero nunca máis volveu
aparecer.
As mouras
aparecen representadas nalgunhas ocasións tecendo ou fiando con unha roca e un
fuso, elementos que segundo alguns autores, as relacionan coas deusas
indoeuropeas que fían o destino.
“Antes
aparecían as mouras fiando y añadió: eu non-as vin, mais o meu pai aínda as veu
algunhas veces.”(Castro de Vilasesteva,O Saviñao,)
Moitas veces
aparece relacionada con unha serpe, un animal que simbólicamente presenta
caracteres opostos, por exemplo no o cristianismo representa o mal, o pecado e
en outras culturas e relixións é un dos símbolos típicos das deusas asociadas á
terra e á fertilidade.
O castro de
Amboade (Pantón) tiña un grande
encantamento cando vivían nel os mouros, que foron xente que estivo aquí noutro
tempo. O encanto estaba nunha adega que había por baixo do castro. Un señor ía
todos os días a aquela adega e ao entrar subíalle polo corpo unha gran serpe
que tan pronto como lle tocaba a cara se convertía nunha moza.era tan grande o
poder daquela moza que había o seguinte refrán:
“Cando nesta
bodega falte o viño ha de faltar a auga no río Miño”
No castro de Morgadán (Carballedo) hai un grande tesouro,máis non
se poderá atopar se non se desencanta primeiro unha moura coxa que alí vive.
Tamén tende a aparecer
como un ser de forza sobrehumana capaz de transportar enormes pedras na cabeza
e de construír dolmens, pedrafitas e outras formacións rochosas colosais
En ocasións
amósase como moza casamenteira, unha
fermosa moza de louros cabelos que peitea incansablemente con peite de
ouro. Esta moura fai o papel de muller nova e sedutora buscando esposo.
No Castro de
Illón (O Saviñao) onde unha vez un
señorito foi de caza ao castro para ver as mouras que saían á noite e quedou
escondido.Sairon dúas e puxéronse a peitear apartadas a unha da outra.Unha era
moi fermosa e o señorito achegouse para falar e ela non fuxiu.Víronse durante
moitas noites e falaron ata de casamento; entón saíu un mouro de cara negra,
viunos e marchou; ela rompeu a chorar e despediuse para sempre máis o mozo
prometeu voltar para vela. Á noite seguinte volveu ao castro e oiu unha voz que
o chamaba, cando mirou viu un culebrón randísimo co que colleu tanto medo que
nunca máis volveu
Outras veces
aparece como Raíña ou Señora quizais un dos mellores exemplos da moura como
raíña o teñamos na lenda da raíña Lupa e tamén en moitas ocasións aparéese como
a Vella case sempre asociada a penedos e á construcción dalgún megalito.
A cultura galega
é moi rica en lendas aínda que hoxe en día a trasmisión oral que as mantiña
vivas está a ser sustituida polos audivisuais uniformadores, a pesar desto
quedan toponimos que fan alusión a algún destes personaxes mantendo viva a
tradición que durante séculos foi encadeando o vínculo con pasado e territorio
como a pía dos mouros en Abuime
Bibliografía
LÓPEZ CUEVILLAS, F., FRAGUAS, A., «Los castros de la tierra del Saviñao», III Congreso Arqueológico Nacional, Zaragoza, 1953.
QUINTÍA PEREIRA,R:Mouros e mouras. Na procura de nós mesmos. V Xornadas de Literatura de Tradición Oral Os mouros e as mouras: máxicos enigmáticos da mitoloxía popular
CUBA,X. R., MIRANDA, X. e REIGOSA, A. Diccionario dos seres míticos galegos, Edicións Xerais, Vigo, 1999.
PARAFITA,A:Mouros históricos e mouros míticos: dualidades e complementaridades en V Xornadas de Literatura de Tradición Oral Os mouros e as mouras: máxicos enigmáticos da mitoloxía popular
APARICIO CASADO B. "Mouras, serpientes, tesoros y otros encantos". Mitología popular gallega" Cadernos do Seminario de Sargadelos, Edicións do Castro, A Coruña, 1995.
